Przejdź do treści
  1. Start
  2. Kuchnia i zwyczaje
  3. Brunost

Brunost: czym jest i jak smakuje brązowy ser z Norwegii

Brunost to brązowy, słodki ser z Norwegii, zrobiony z serwatki z dodatkiem mleka lub śmietany. Smakuje podobnie do karmelu i zwykle kroi się go bardzo cienko. Poniżej znajdziesz, czym jest brunost, jak smakuje, jak go jeść, jakie są jego rodzaje oraz gdzie go szukać w Norwegii i w Polsce.

Redakcja Odkryj Norwegię, , 6 min czytania

Brunost
Fot. OS, CC BY-SA 4.0

Czym jest brunost i skąd ma brązowy kolor

Brunost to norweska nazwa mysostu, czyli rodziny produktów zrobionych z serwatki, mleka i/lub śmietany. Dosłownie znaczy „brązowy ser”. Brązowy kolor i słodki smak biorą się stąd, że cukry mleczne karamelizują się podczas gotowania.

Podobne produkty znane są w całej Skandynawii. W Danii nazywa się je myseost, w Szwecji mesost, w Finlandii mesjuusto, a na Islandii mysuostur. Nazwa „brunost” w Norwegii często odnosi się do fløtemysost albo Gudbrandsdalsost, czyli dwóch najbardziej popularnych odmian.

Serwatka to produkt uboczny przy robieniu sera, więc technicznie brunost serem nie jest. Produkuje się go jednak tak jak ser, sprzedaje i je jak ser, dlatego zwykle uważa się go za ser. W Norwegii jest uważany za jeden z najbardziej charakterystycznych produktów kraju i ważny element tożsamości kulinarnej.

Więcej o tym, co Norwegowie jedzą na co dzień, znajdziesz w tekście o jedzeniu w Norwegii.

Jak smakuje brunost?

Brunost ma twardą konsystencję, lekko miększą niż gouda. Dobrze się go kroi i formuje, a w przeciwieństwie do twardych serów nie kruszy się.

Smak jest słodki, najlepiej opisany jako karmelowy. Odrobina kwaskowatości jest wyraźniejsza w odmianach z mlekiem koziym. Ekte geitost, czyli „prawdziwy ser kozi”, zawiera tylko serwatkę i mleko kozie. Ma intensywny smak zbliżony do sera chèvre, który przełamuje słodycz.

Brunost zwykle podaje się bardzo cienko pokrojony. Jeśli nie znasz go wcześniej, zacznij od łagodnej odmiany. Mocniejsze wersje z mlekiem koziym lepiej smakują w małych ilościach, bo ich smak jest wyrazisty i mocno kontrastuje ze słodyczą.

Jak je się brunost w Norwegii?

Najczęściej kładzie się go na kanapki, pieczywo chrupkie i herbatniki. Brunost jest też popularny na norweskich goframach i jako składnik potraw. Używa się go na przykład w sosie do mięsa dziczyzny.

Norweskie śniadanie składa się z pieczywa, jagód, sera i mleka. Dawniej często towarzyszyła mu grøt, czyli owsianka z mąki i kasz gotowanych na mleku. Odmiany różnią się składnikiem: rømmegrøt przygotowuje się na śmietanie kwaśnej, a risgrøt na ryżu zamiast kaszy.

Bardzo popularny jest w tradycyjnym norweskim matpakke, czyli zapakowanym do pudełka lunchu, który zabiera się do pracy. Najczęściej są to proste kanapki otwarte, a każdy plasterek oddziela się od kolejnego papierem woskowym. Norwegowie jedzą je w przerwie obiadowej, zwykle trwającej pół godziny.

Brunost dobrze znosi taką podróż. Jego konsystencja zmienia się, jeśli nie jest chłodzony, ale smak pozostaje ten sam.

Jakie są rodzaje brunostu?

W Norwegii brunost dzieli się zwykle na dwie grupy: odmiany z samym mlekiem lub śmietaną krowią oraz odmiany z dodatkiem mleka koziego. Poniżej najważniejsze z nich.

Rodzaj Co zawiera Smak
Gudbrandsdalsost mleko krowie i kozie, śmietanę, serwatkę słodki, lekko kwaskowaty
Fløtemysost mleko krowie, śmietanę, serwatkę łagodniejszy
Ekte geitost serwatkę i mleko kozie intensywny, kozi
Prim serwatkę, bez mleka i śmietany słodka pasta w tubce
Pultost produkty uboczne produkcji brunostu wyrazisty

Gudbrandsdalsost jest najbardziej popularną odmianą i najchętniej kupowaną poza Norwegią. W Stanach Zjednoczonych nazywa się go po prostu gjetost. Heidal jest jednym z typów Gudbrandsdalsost. Drugie miejsce w Norwegii zajmuje fløtemysost, a trzecie ekte geitost.

Prim, zwany w Szwecji messmör, to dawniejszy produkt. Gotuje się go krócej niż brunost i nie dodaje się do niego mleka ani śmietany. Z Brazylii pochodzi requeijão moreno ze stanu Minas Gerais. Jest bardzo podobny do brunostu, choć nie ma z nim związku. Nazwa znaczy „opalony, brązowy”.

Skąd wzięła się współczesna wersja brunostu?

Brązowe serwatkowe masy gotowano w krajach skandynawskich od co najmniej 2500 lat. Na ceramice z około 650 roku p.n.e. znaleziono resztki sera, który prawdopodobnie przypominał brunost.

Za stworzenie nowoczesnego, twardego i tłustego brunostu uważa się Anne Hov z doliny Gudbrandsdalen. Pracowała w 1863 roku na górskiej farmie Valseter, w pobliżu Gålå. Dodała śmietanę do serwatki i gotowała ją w żelaznym garnku, aż płynu zostało poniżej osiemdziesięciu procent. Powstał produkt twardszy, tłustszy i bardziej serowy. Nazwała go feitost, a później przemianowano go na fløtemysost.

Po ślubie przeniosła się na farmę Rusthågå i zaczęła produkować na większą skalę. Wtedy dodała mleko kozie. Lokalny kupiec Ole Kongsli wysyłał produkt do Christiania, dawnej nazwy Oslo, pod nazwą Gudbrandsdalsost. W 1933 roku, w wieku 87 lat, Hov otrzymała Królewski Medal Zasługi.

Brunost pojawia się też w nietypowych wydarzeniach. W styczniu 2013 roku w tunelu Brattli w gminie Tysfjord, długim na 3,5 km, zapalił się samochód ciężarowy. Wiózł 27 ton brunostu, który także stanął w ogniu. Media nazwały to „pożarem sera kozego”. Więcej historycznych ciekawostek znajdziesz w tekście o ciekawostkach o Norwegii.

Jak powstaje brunost i co z niego wynika?

Brunost powstaje przez długie gotowanie mieszanki mleka, śmietany i serwatki. Gotuje się ją kilka godzin, aż woda odparuje. Ciepło zamienia cukry mleczne w karmel, który daje brązowy kolor i słodycz. Po zapakowaniu i schłodzeniu ser jest gotowy do jedzenia.

Odmiany niskotłuszczowe robi się, zwiększając udział serwatki w stosunku do mleka i śmietany. Tłuszczu jest wtedy mniej, a smak pozostaje słodki i karmelowy.

Na tym etapie różnice między odmianami wynikają głównie z dodatku mleka koziego. Im więcej tego składnika, tym wyraźniejszy jest kwaskowaty posmak. Dlatego ekte geitost, zrobiony tylko z serwatki i mleka koziego, jest najbardziej intensywny.

Co jest w brunoście od strony zdrowia?

Brunost zawiera dużo wapnia, białka i witamin z grupy B oraz jod, który jest korzystny dla organizmu. W przeciwieństwie do wielu serów nie zawiera soli.

Dawniej brunost zawierał sporo żelaza, bo powstawał w żelaznych garnkach. Gdy produkcja przeszła na garnki aluminiowe, władze obawiały się spadku spożycia żelaza w całym społeczeństwie i nakazały dodawanie go do sera. Później wprowadzono zakaz tego dodatku, a potem pojawiły się wyjątki, ponieważ zaczęto notować niedobory żelaza u młodszych grup wiekowych. Współczesny brunost nie zawiera już znaczących ilości żelaza.

Są też minusy. Naturalny cukier w brunoście jest dość wysoki, a tłuszczu jest sporo. Niektórzy ostrzegają przed nim i porównują go do czekolady mlecznej. Eksperci żywieniowi zauważają jednak, że tłuszczu jest mniej niż w wielu innych serach, na przykład miękkich. Wyniki badań pokazały też duże różnice składników między odmianami.

Brunost zawiera dużo laktozy, w przeciwieństwie do wielu innych serów, które są naturalnie wolne od laktozy. Osoby, które jej nie tolerują, powinny to wziąć pod uwagę.

Gdzie kupić brunost w Norwegii?

Producentami brunostu są spółdzielnia mleczarska Tine oraz firma Synnøve Finden. Ich produkty znajdziesz w dziale z serami i nabiałem. Obok nich działają mniejsi, rzemieślniczy producenci, głównie w Norwegii i w Stanach Zjednoczonych.

Oslo jest stolicą i największym miastem kraju. To także główny węzeł transportu krajowego i międzynarodowego, więc łatwo tam dotrzeć z różnych stron kraju po zakupy.

Jeśli planujesz podróż samochodem po Norwegii, zaplanuj zakupy w większych miejscowościach, a w mniejszych sprawdzaj, czy sklep ma w ofercie wybraną odmianę.

Kupując, sprawdź skład na etykiecie. Odmiana z napisem geitost zawiera mleko kozie, a ekte geitost nie zawiera mleka krowiego.

Gdzie kupić brunost w Polsce?

Najpewniej zacząć od nazw producentów: Tine oraz Synnøve Finden. Te nazwy pomogą znaleźć produkt w sklepach ze skandynawskimi artykułami spożywczymi i w internetowych sklepach z serami. Szukaj też hasła „brunost” i nazw odmian.

Przy wyborze zwróć uwagę na nazwę. Gudbrandsdalsost to klasyczny wybór, fløtemysost jest łagodniejszy, a ekte geitost ma najmocniejszy, kozi smak. Prim sprzedawany jest w tubce i służy bardziej jako pasta niż ser.

Po zakupie przechowuj brunost w lodówce. Nie zmienia on smaku po schłodzeniu, ale konsystencja przy temperaturze pokojowej zmienia się szybciej.

Od czego zacząć, jeśli chcesz spróbować brunostu?

Zacznij od łagodnego fløtemysost albo klasycznego Gudbrandsdalsost. Oba są dobrym wyborem na pierwszy raz, a Gudbrandsdalsost jest najbardziej znany poza Norwegią. Kroj go bardzo cienko, tak jak zwykle podaje się go w Norwegii.

Połóż go na kanapce z chlebem albo na pieczywie chrupkim. Dopiero potem sięgnij po wersje z mlekiem koziym, bo ich smak jest bardziej wyrazisty.

Jeśli planujesz wyprawę kamperem po Norwegii, zaplanuj zakup brunostu z wyprzedzeniem, bo w mniejszych miejscowościach wybór może być ograniczony. Aktualną ofertę producentów sprawdzisz na oficjalnej stronie producenta, czyli firmy Tine.

Pytania o Norwegię

Czy brunost to naprawdę ser?

Technicznie nie, bo powstaje głównie z serwatki, która jest produktem ubocznym przy produkcji sera. Produkuje się go jednak i sprzedaje jak ser, dlatego zwykle uważa się go za ser.

Czy brunost jest słodki?

Tak, ma smak zbliżony do karmelu. Odmiany z mlekiem koziym są wyraźniej kwaskowate, a ekte geitost ma intensywny, kozi smak, który przełamuje słodycz.

Czy brunost zawiera sól?

Nie, w przeciwieństwie do wielu innych serów brunost nie zawiera soli.

Czy brunost nadaje się dla osób z nietolerancją laktozy?

Raczej nie, bo zawiera dużo laktozy. Wiele innych serów jest natomiast naturalnie wolnych od laktozy.

Jak przechowywać brunost?

Trzymaj go w lodówce. Konsystencja zmienia się, gdy nie jest chłodzony, a smak pozostaje taki sam.

Przekaż dalej: E-mail Facebook

Obok tego tekstu